Muhafazakâr sanat tartışması, beş-altı yıl önceki bir tartışma. Zamanında epey tartışıldı. Ben de epey yazıp çizdim.

Muhafazakâr sanatın olamayacağına dair en güzel eleştiriyi muhafazakâr camia içerisinde yetişen saygın düşünür Dücane Cündioğlu yapmıştır.

Evet, muhafazakâr sanat olmaz, olamaz. Aralarında ters bir orantı, bir zıtlık vardır. Sanat asidir, özgürlük ister, kurallara boyun eğmez, itaat etmez. Muhafazakârlık ise tamamiyle bir itaat kültürüdür. Aileye itaat, çevreye itaat. Kültüre itaat. Devlete itaat. Olmazsa olmazı Tanrıya itaat… Bu yüzden muhafazakâr sanat olmaz. Olsa bile sanat olmaz. Olsa bille sönük olur…

*

Muhafazakâr derken aklınıza yalnız bizim muhafazakârlar gelmesin, yeryüzündeki tüm muhafazakârlar dahildir buna. Mesela Ortodoks mezhebini benimseyen Hristiyanlarda bir çeşit muhafazakârdır. Muhazakârlıkla Ortodoksluk hemen hemen eş anlamlı sayılır. Sayılmasa bile anlamları birbirine çok yakındır.

Hristiyanlığın iki büyük mezhebi vardır: Katoliklik ve Ortodoksluk. Katoliklik, Hristiyanlığın pagan Roma kültürüyle sentezlenmesidir. Ortodoksluk ise Hristiyanlığın doğduğu topraklardaki kültüre daha bir bağlıdır, yakındır.

Pagan Roma kültürü sanat ve mimari de gerçekten en zirvedeydi. Roma Hristiyan olunca sanat ve mimarisindeki ihtişam az da olsa gölgelendi. Allah’tam tam olarak değil de kültürleriyle sentezleyerek benimsediler. Böylelikle sanat ve mimarilerindeki ihtişamı korudular.

Katolikliğe ve Ortodoksluğa şöyle bir bakınsana. O coğrafyalardaki sanatın ve mimarinin durumu nedir ne değildir? Mesela bir kiliselerin mimarisi nasıldır? Bana kalırsa arada dağlar vardır. Katolikler daha başarılıdır.

Ama Ayasofya diyebilirsiniz. Ayasofya Ortodoksların eseri değildir ki derim. Ayasofya’nın mimarisinde sentezlenmiş Roma Kültürü vardır. Ayasofya’nın inşasından iki yüz elli sene önce Roma Hristiyan bile değildi.

Ortodoksluk ve Katoliklik bin küsürlü yıllarda köprüleri atmışlardır. Bundan önceki tarihlerde Roma kültürünün etkisi vardır Bizans’ta. Bizans’ın son dört yüz yılına bakmak yeterlidir, Ortodoksluğun sanat ve mimarideki fukara etkisine.

Mesela Ermeniler… Onlar da bir doğu toplumudur . Mezhepleri Gregoryenlik, kısmen Ortodoksluğa yakındır. Ama ulusal bir mezheptir. Ermenilere özgün sayılır. Ermenilerin bir başka özelliği daha vardır: Mimaride çok başarılı bir millettir. Mimarideki başarıları adeta milli bir özellikleridir.

Ruslar da Ortodoks’tur, ama bir Rum ya da Balkanlar’daki Ortodoksluğa nazaran daha millidir Ortodokslukları…

Ama Rumlar’ı gerçekten de sefilleştirmiştir Ortodoksluk. Onlar ki, Antik Yunan varisleri. Onlar ki, Helen’in çocukları. Peki şimdi elde kalan ne? Sanat? Mimari? Bilim?

*

Bağnaz dindar Yahudilere de Ortodoks Yahudi denir, belki bilirsiniz. Eğer Yahudilerin tamamı Ortodoks Yahudi olsaydı, Yahudilerin günümüzdeki entelektüel seviyeleri maalesef ki bir hayal olurdu. Yahudiler içerisinden cevherler çıkardı ya, işte o cevherlerin çoğu ateist ya da ddini eğilime mesafeli insanlardır.

*

Bakın bütün dinler için diyorum:

Başarılı bir muhafazakâr sanatçı,
Başarılı bir muhafazakâr mimar,
Başarılı bir muhafazakâr bilim adamı

elbette çıkabilir. Elbette olabilir.

Ama başarı muhafazakârlığa mal edilemez.